TDS Nedir, Su Sertliği Nasıl Ölçülür? Değerleri Doğru Yorumlama

Su arıtma cihazı almadan önce ya da cihazın düzgün çalışıp çalışmadığını anlamak için en sık yapılan iki ölçüm TDS ve su sertliğidir. İkisi de kolay ölçülür, ama yanlış yorumlanmaya çok açıktır: düşük TDS suyun her açıdan temiz olduğunu, yüksek TDS de suyun zararlı olduğunu göstermez.

Bu rehberde TDS’in ne olduğunu, TDS metrenin gerçekte neyi ölçtüğünü, sertliğin birimlerini ve ölçüm sonuçlarını Dünya Sağlık Örgütü (WHO) belgeleri ile İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik ışığında nasıl okuyacağınızı anlatıyoruz.

TDS nedir?

TDS (total dissolved solids), yani toplam çözünmüş katı madde, suda çözünmüş halde bulunan inorganik tuzlar ile az miktardaki organik maddenin toplamıdır. WHO’nun TDS arka plan dokümanına göre başlıca bileşenler kalsiyum, magnezyum, sodyum ve potasyum katyonları ile karbonat, bikarbonat, klorür, sülfat ve nitrat anyonlarıdır.

TDS miligram/litre (mg/L) ile ifade edilir; suda bu değer pratikte ppm ile aynı kabul edilir. Doğal sularda TDS, bölgenin jeolojisine göre çok geniş bir aralıkta değişebilir.

TDS metre neyi ölçer?

Cep tipi TDS metreler aslında suyun elektriksel iletkenliğini ölçer. Suda çözünmüş iyonlar arttıkça iletkenlik de artar. Cihaz ölçtüğü iletkenliği (µS/cm) bir katsayıyla çarparak TDS değerine çevirir. WHO dokümanı da bu katsayının suyun tipine göre değiştiğini belirtir. Bu yüzden iki farklı marka TDS metre aynı suda farklı değerler gösterebilir.

Doğru ölçüm için adımlar

1. Ölçümden önce cihazın probunu arıtılmış suyla durulayın.
2. Temiz bir bardağa numune alın; musluğu birkaç saniye akıttıktan sonra doldurun.
3. Probu kılavuzda belirtilen çizgiye kadar daldırın ve değer sabitlenene kadar bekleyin.
4. Sıcaklık dengelemesi (ATC) olmayan cihazlarda numuneyi oda sıcaklığında ölçün.
5. Karşılaştırma yapacaksanız (örneğin şebeke ve arıtılmış su) aynı cihazla, aynı gün ölçün.
6. Kalibrasyon sıvısı varsa cihazı kılavuzdaki aralıkla kalibre edin.

TDS değerlerini nasıl yorumlamalı?

WHO’nun TDS arka plan dokümanı, tadım panellerinin TDS düzeyine göre suyun lezzetini aşağıdaki gibi derecelendirdiğini aktarır. Bu tablo bir tat sınıflamasıdır, sağlık sınırı değildir.

Aynı dokümandan öne çıkan diğer noktalar:

• TDS için sağlığa dayalı bir kılavuz değer önerilmemiştir. Ancak TDS’i oluşturan bazı bileşenler (örneğin florür ve nitrat) için ayrı kılavuz değerler vardır.
• 1000 mg/L’nin altındaki TDS genellikle tüketiciler için kabul edilebilir bulunur.
• 500 mg/L’nin üzerindeki TDS; borularda, termosifonlarda, kazanlarda, su ısıtıcılarında ve ütülerde aşırı kireçlenmeye yol açabilir.
• TDS’i çok düşük sular da yavan, tatsız bulunabilir ve dağıtım sistemleri için aşındırıcı olabilir.

Türkiye’de İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik, TDS yerine iletkenlik parametresini kullanır. Yönetmeliğin Ek-1 listesinde iletkenlik için parametrik değer 20 °C’de 2500 µS/cm olarak verilir. TDS metreniz iletkenliği de gösterebiliyorsa bu değeri doğrudan karşılaştırabilirsiniz.

TDS neyi göstermez?

TDS metre pratik bir araçtır, ama sınırlarını bilmek gerekir:

• Bakteri ve virüs gibi mikroorganizmalar hakkında bilgi vermez.
• Kurşun, arsenik gibi çok düşük derişimlerde önemli olan maddeleri ayırt etmez.
• Pestisitler ve pek çok organik bileşik iletkenliği belirgin değiştirmez.
• Klorun varlığını göstermez.

Kısacası TDS, ters ozmoz cihazının performansını izlemek için mükemmel bir göstergedir; suyun güvenliğini tek başına değerlendirmek için yeterli değildir. Cihazınızın tutma oranını TDS ile nasıl hesaplayacağınızı filtre değişim rehberimizde anlattık.

Su sertliği nedir?

Sertlik, suyun sabunla köpük yapmayı zorlaştıran ve ısıtıldığında kireç bırakan özelliğidir. Esas olarak çözünmüş kalsiyum ve magnezyumdan kaynaklanır. WHO’nun sertlik dokümanına göre sertlik en sık miligram/litre kalsiyum karbonat eşdeğeri (mg/L CaCO3) olarak ifade edilir. Isıtınca çökelen kısmı geçici (karbonat) sertlik, çökelmeyen kısmı kalıcı sertlik olarak anılır.

Türkiye’de sertlik çoğu zaman Fransız sertlik derecesi (°fH) ile ifade edilir. Birim çevirileri şöyledir:

• 1 °fH = 10 mg/L CaCO3
• 1 °dH (Alman derecesi) ≈ 17,8 mg/L CaCO3

Örneğin 25 °fH ölçtüğünüz su 250 mg/L CaCO3’e karşılık gelir ve yukarıdaki tabloya göre “çok sert” sınıfındadır.

Sertlik, 17.02.2005 tarihli yönetmeliğin Ek-1 parametre listesinde ayrı bir parametrik değerle yer almaz; daha çok kireçlenme ve tat açısından izlenir. WHO da sertlik için sağlığa dayalı bir kılavuz değer önermez ve mevcut verilerin asgari ya da azami mineral düzeyi önermek için yetersiz olduğunu belirtir.

Su sertliği nasıl ölçülür?

• Test şeritleri: Suya daldırılan şeridin renk değişimi bir skala ile karşılaştırılır. Hızlıdır ama kaba bir aralık verir.
• Damla titrasyon kitleri: Numuneye renk değişene kadar damla damla ayıraç eklenir; damla sayısı sertliği verir. Evde yapılabilen en güvenilir yöntemlerden biridir.
• Laboratuvar analizi: Kalsiyum ve magnezyum ayrı ayrı ölçülür. Kuyu veya depo suyu kullanıyorsanız en doğru yol budur.
• Belediye raporları: Şebeke suyu kullanıyorsanız bölgenizin analiz raporunda sertlik değeri çoğu zaman yer alır.

TDS değerinden sertlik tahmin edilebilir mi?

Güvenilir biçimde edilemez. TDS sodyum, klorür, sülfat gibi sertliğe katkı vermeyen iyonları da kapsar. Aynı TDS’e sahip iki sudan biri çok sert, diğeri orta sert olabilir. Sertliği ayrı ölçün.

Belediye analiz raporunu okumak

Birçok su idaresi, şebeke suyuna ait analiz sonuçlarını dönemsel olarak yayımlar. Raporu okurken aşağıdaki parametreleri yönetmelikteki değerlerle karşılaştırabilirsiniz:

Yönetmelik ayrıca klorla dezenfeksiyon yapılan şebekelerde uç noktalardaki serbest bakiye klorun en fazla 0,5 mg/L olmasını öngörür. Değerler için güncel mevzuat metnini esas alın.

Ölçümden karara

• Musluk süzgeçleri tıkanıyor, suda bulanıklık var: Sorun büyük olasılıkla parçacık kaynaklıdır. Daire girişi filtre mi, tezgah altı arıtma mı yazımız seçimi kolaylaştırır.
• Sertlik yüksek, cihazlarda kireç birikiyor: Kireç önleme yöntemlerini kireç önleyici ve siliphos rehberimizde karşılaştırdık.
• İçme suyunun tadından memnun değilsiniz, TDS yüksek: Ters ozmoz cihazı iyi bir seçenek olabilir; nasıl çalıştığını RO rehberimizde anlattık.
• Nitrat, arsenik ya da mikrobiyolojik bir şüphe varsa: TDS metre bu soruyu cevaplamaz. Akredite bir laboratuvarda analiz yaptırın ve yerel su idaresine danışın.

Farklı kullanım ihtiyaçlarına göre cihazları su arıtma cihazları kategorimizde, ölçüm ve kurulum yardımcılarını aksesuarlar kategorimizde bulabilirsiniz.

Kaynaklar

1. World Health Organization, Total Dissolved Solids in Drinking-water, GDWQ arka plan dokümanı, WHO/SDE/WSH/03.04/16.
2. World Health Organization, Hardness in Drinking-water, GDWQ arka plan dokümanı, WHO/HSE/WSH/10.01/10/Rev/1, 2011.
3. T.C. Sağlık Bakanlığı, İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik, Resmî Gazete, 17.02.2005, Sayı 25730 (Ek-1 parametre listesi). Değişikliklerle birlikte güncel metin Mevzuat Bilgi Sistemi’nden (mevzuat.gov.tr) izlenebilir.
4. Türk Standardları Enstitüsü, TS 266 “Sular – İnsani tüketim amaçlı sular” standardı.
5. World Health Organization, Guidelines for Drinking-water Quality, 4th edition incorporating the first and second addenda, 2022.
6. Penn State Extension, Water Softening (sertlik sınıfları, iyon değişimi ve sodyum katkısı).
7. Belediye su ve kanalizasyon idarelerinin yayımladığı periyodik şebeke suyu analiz raporları (genel atıf; bölgenize ait raporu idarenizin sitesinden kontrol edin).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Cihazınızın kurulum, kullanım ve bakımında üreticinin kılavuzu esastır; emin olmadığınız durumlarda yetkili servise başvurun.